Inleiding
Het huidige Integrated Pest Management (IPM)-beleid is bedoeld om het gebruik van rodenticiden terug te dringen en rattenoverlast duurzaam te beheersen. In de praktijk blijkt echter dat de verplichte volgorde van eerst weren, verjagen en preventieve maatregelen nemen vaak leidt tot verspreiding van ratten naar de omgeving. Het ERB-protocol kiest daarom voor een andere aanpak nadat is vastgesteld dat ingrijpen noodzakelijk is: eerst de aanwezige populatie effectief reduceren, vervolgens weren en ten slotte borgen. Deze werkwijze voorkomt migratie, vermindert overlast sneller en maakt een volledig gifvrije bestrijding in veel gevallen haalbaar.
Het probleem van de huidige IPM-benadering
Binnen het IPM-protocol ligt de nadruk op:
- Vaststellen van de drempelwaarde.
- Wering van gebouwen en terreinen.
- Verminderen van voedsel- en schuilmogelijkheden.
- Verjagen en verstoren van de aanwezige ratten.
- Pas in een later stadium bestrijdingsmaatregelen toepassen.
Hoewel deze benadering logisch lijkt vanuit een preventief oogpunt, blijkt zij in de praktijk belangrijke nadelen te hebben. Een reeds aanwezige rattenpopulatie verdwijnt namelijk niet doordat een locatie wordt afgesloten of minder aantrekkelijk wordt gemaakt. De dieren zoeken eenvoudigweg een nieuwe leefomgeving in de directe omgeving. Een ander probleem doet zich voor als het weren effectief is maar er ratten binnen zijn opgesloten.
Drempelwaardebepaling als uitgangspunt
Net als binnen het IPM-protocol begint het ERB-protocol met het vaststellen van een drempelwaarde. De aanwezigheid van ratten betekent niet automatisch dat bestrijding noodzakelijk is. Pas wanneer sprake is van overlast, schade, risico’s voor de volksgezondheid of economische gevolgen ontstaat aanleiding om beheers- of bestrijdingsmaatregelen te nemen.
Bij deze beoordeling wordt onder meer gekeken naar:
- de omvang van de populatie;
- zichtwaarnemingen overdag;
- vraatschade;
- uitwerpselen en loopsporen;
- risico’s voor voedselveiligheid;
- risico’s voor de volksgezondheid;
- klachten van bewoners of gebruikers;
- economische schade;
- de locatie en het gebruik van het terrein.
Een belangrijk uitgangspunt van het ERB-protocol is dat ratten niet worden bestreden vanwege hun aanwezigheid, maar vanwege de gevolgen van hun aanwezigheid. De bruine en zwarte rat is een in Nederland gevestigde diersoort die gebruik maakt van voedsel, water en schuilmogelijkheden die vaak door menselijk handelen beschikbaar zijn gekomen. De aanwezigheid van een rat op zichzelf vormt daarom geen rechtvaardiging voor bestrijding.
Vanuit ethisch oogpunt geldt dat het doden van dieren alleen verdedigbaar is wanneer daarvoor een aantoonbare noodzaak bestaat. Wanneer een rat geen schade veroorzaakt, geen risico vormt voor de volksgezondheid en geen overlast geeft, is er geen proportionele reden om het dier te bestrijden. Anders gezegd: een rat hoeft niet dood omdat hij bestaat, maar alleen wanneer er sprake is van een concrete en objectief vast te stellen probleemsituatie.
Het ERB-protocol sluit daarmee aan bij het principe van proportionaliteit. Eerst wordt vastgesteld óf er daadwerkelijk een probleem is, daarna wordt beoordeeld hoe groot dat probleem is en pas vervolgens wordt bepaald welke maatregel noodzakelijk en gerechtvaardigd is. Monitoring heeft daarbij altijd de voorkeur boven ingrijpen wanneer de drempelwaarde niet wordt overschreden.
Deze benadering voorkomt niet alleen onnodig dierenleed, maar draagt ook bij aan maatschappelijk draagvlak voor rattenbeheer. Bestrijding wordt geen doel op zichzelf, maar een zorgvuldig afgewogen middel om schade, risico’s en overlast te beperken wanneer dat daadwerkelijk noodzakelijk is.
Zowel IPM als het ERB-protocol onderschrijven daarmee het uitgangspunt dat niet iedere rat een plaag vormt. Het verschil ontstaat pas nadat is vastgesteld dat ingrijpen noodzakelijk is. Waar binnen het huidige IPM-systeem doorgaans eerst wordt ingezet op weren, het wegnemen van voedselbronnen en het verjagen van ratten, kiest het ERB-protocol ervoor om eerst de overlast veroorzakende populatie te reduceren. Pas daarna volgen de weringsmaatregelen en de borging van de situatie.
Verplaatsing van overlast in plaats van oplossing
Ratten zijn uiterst opportunistische dieren. Zodra een verblijfplaats wordt verstoord of afgesloten, verplaatsen zij zich naar andere locaties waar voedsel, water en schuilplaatsen beschikbaar zijn.
Dat betekent dat ratten kunnen uitwijken naar:
- aangrenzende woningen;
- bedrijfsterreinen;
- groenvoorzieningen;
- watergangen;
- rioleringen;
- agrarische bedrijven.
Hierdoor wordt het probleem niet opgelost maar verspreid. Waar voorheen sprake was van één duidelijk afgebakend probleempunt, ontstaat een groter werkgebied met meerdere haarden van overlast. Omwonenden en omliggende bedrijven worden daardoor geconfronteerd met een probleem dat eerder nog geconcentreerd aanwezig was.
Het gevolg is dat de bronpopulatie intact blijft, terwijl de bestrijdbaarheid afneemt doordat de dieren zich over een groter gebied verspreiden.
Het ERB-protocol: eerst reduceren, dan voorkomen
Nadat is vastgesteld dat de drempelwaarde wordt overschreden, hanteert het ERB-protocol de volgende volgorde:
- Gerichte reductie van de aanwezige populatie.
- Uitschakelen van rust-, nest- en schuilplaatsen.
- Aanbrengen van structurele weringsmaatregelen.
- Monitoring en borging.
Door eerst de aanwezige dieren te verwijderen, wordt voorkomen dat zij zich massaal verplaatsen naar omliggende gebieden. Daarna kunnen preventieve maatregelen veel effectiever worden toegepast omdat de populatiedruk aanzienlijk lager is.
Deze aanpak biedt meerdere voordelen:
- directe vermindering van overlast;
- minder migratie naar aangrenzende percelen;
- sneller meetbaar resultaat;
- minder kans op herkolonisatie;
- grotere maatschappelijke acceptatie;
- betere mogelijkheden voor een gifvrij beheer.
Binnen het ERB-protocol spelen professionele rattenschutters een belangrijke rol. Met behulp van moderne warmtebeeld- en nachtzichtapparatuur kunnen ratten gericht worden opgespoord en selectief worden bestreden.
De voordelen hiervan zijn aanzienlijk:
- directe verwijdering van probleemindividuen;
- geen verspreiding van rodenticiden in het milieu;
- geen risico op secundaire vergiftiging;
- snelle beoordeling van de werkelijke populatiedruk;
- inzetbaar op locaties waar gif ongewenst is.
Bovendien geeft deze aanpak bestrijders direct inzicht in de omvang en het gedrag van de populatie, waardoor vervolgmaatregelen beter kunnen worden afgestemd op de situatie.
Doorvergiftiging: doelstellingen niet gehaald
Een belangrijk argument voor de invoering van IPM was het verminderen van doorvergiftiging van roofdieren en aaseters. Het verminderen van het gebruik van anticoagulante rodenticiden zou moeten leiden tot minder gifresten in dieren zoals buizerds, kerkuilen, torenvalken, steenmarters, vossen en egels.
Recent onderzoek van het Dutch Wildlife Health Centre (DWHC), uitgevoerd samen met Wageningen University & Research (WUR) en CLM Onderzoek en Advies, laat echter zien dat deze doelstelling nog niet is bereikt. In alle onderzochte vossen en vrijwel alle onderzochte steenmarters werden resten van ratten- en muizengif aangetroffen. Daarnaast werden deze stoffen gevonden bij 84% van de onderzochte egels en bij 58 tot 100% van de onderzochte roofvogels en uilen. Vergeleken met eerdere onderzoeken uit 2019 bleek de mate van doorvergiftiging niet te zijn afgenomen. Bovendien werden tussen de onderzoeksperioden 2020-2022 en 2024-2025 geen blijvend lagere concentraties vastgesteld. [dwhc.nl], [kennisnetw…iociden.nl]

De onderzoekers concludeerden dat de sinds 2023 aangescherpte regelgeving rond IPM niet heeft geleid tot een aantoonbare vermindering van doorvergiftiging bij de onderzochte soorten. Dit gold zowel voor stedelijke als voor landelijke gebieden. Volgens de onderzoekers zijn verdere aanscherping van beleid, betere naleving en voortdurende monitoring noodzakelijk.
Voorstanders van het ERB-protocol zien hierin een belangrijk aandachtspunt. Wanneer het uiteindelijke doel van IPM mede is om doorvergiftiging terug te dringen, terwijl recente onderzoeksresultaten geen aantoonbare afname laten zien, ontstaat de vraag of de huidige volgorde van eerst weren en verjagen wel de meest effectieve strategie vormt.
Te late inzet van rodenticiden vermindert de effectiviteit
Een bijkomend nadeel van de huidige IPM-systematiek is dat rodenticiden vaak pas als laatste redmiddel mogen worden ingezet. Tegen de tijd dat deze fase wordt bereikt, heeft de rattenpopulatie zich vaak al verspreid naar omliggende terreinen, gebouwen, groenstroken en rioleringssystemen.

De oorspronkelijke populatie is dan niet langer geconcentreerd aanwezig op één locatie, maar verdeeld over een groter gebied. Hierdoor neemt de effectiviteit van een eventuele giftoepassing aanzienlijk af.
Waar aanvankelijk een duidelijke bronpopulatie bestreden had kunnen worden, moet nu een verspreid probleem worden aangepakt. Een deel van de dieren bevindt zich buiten het bereik van de bestrijdingsmaatregelen en lege territoria worden voortdurend aangevuld door migrerende ratten uit aangrenzende gebieden.
Het gevolg is dat:
- meer inspanning nodig is voor hetzelfde resultaat;
- bestrijding langer duurt;
- monitoring complexer wordt;
- de kans op herbesmetting toeneemt;
- mogelijk meer bestrijdingsmiddelen nodig zijn.
Paradoxaal genoeg kan het uitstellen van effectieve populatiereductie daardoor leiden tot een minder efficiënte bestrijding en een groter risico op milieubelasting. Wanneer eerst wordt geweerd en verjaagd, vindt de migratie immers al plaats voordat de populatie daadwerkelijk wordt teruggebracht.
Als uiteindelijk toch wordt besloten om rodenticiden toe te passen, wordt vaak niet langer de oorspronkelijke bronpopulatie bestreden, maar een inmiddels verspreid probleem. De efficiëntie van de maatregel neemt daardoor af, terwijl de potentiële milieubelasting blijft bestaan.
Effectiviteit boven symptoombestrijding
Critici van de huidige werkwijze stellen dat de nadruk te veel ligt op procesmatige eisen en te weinig op het onmiddellijk terugbrengen van de rattenstand. Preventieve maatregelen zijn essentieel, maar verliezen een deel van hun waarde wanneer zij worden toegepast op locaties waar al sprake is van een gevestigde populatie.
Het ERB-protocol kiest daarom voor een pragmatische benadering:
- Drempelwaarde bepalen.
- Reduceren indien noodzakelijk.
- Weren van nieuwe instroom.
- Borgen door monitoring en preventie.
Door deze volgorde aan te houden wordt de bron van het probleem aangepakt voordat verspreiding kan plaatsvinden.
Conclusie
Om rattenoverlast daadwerkelijk en effectief terug te dringen is het ERB protocol te prevaleren boven het IPM protocol.
Het ERB-protocol voegt daar een duidelijke ethische dimensie aan toe: dieren worden niet bestreden omdat zij aanwezig zijn, maar uitsluitend wanneer hun aanwezigheid leidt tot aantoonbare problemen.
Door eerst de populatie gericht terug te brengen en daarna preventieve maatregelen te treffen, richt het ERB-protocol zich uiteindelijk op wat telt: een effectieve, proportionele, ethisch verdedigbare en zoveel mogelijk gifvrije beheersing van rattenpopulaties”.




































